De afgeleide van een functie

Bron: https://hoezithet.nu/lessen/wiskunde/afgeleiden_1/afgeleide_functie/

In de vorige les zagen we hoe je de afgeleide voor een bepaalde x-waarde van een functie f(x)f(x) kan berekenen. Lees die les zeker eens na als je nog niet goed begrijpt wat we daar juist mee bedoelen. Je kan in die les zien dat het eigenlijk nogal veel werk is om zo'n afgeleide te berekenen. Zeker als we voor meerdere x-waarden die afgeleide zouden willen berekenen.

Gelukkig kunnen we ook de afgeleide van een volledige functie berekenen. Dat betekent dat we in ÊÊn keer in alle x-waarden (waarin f(x)f(x) afleidbaar is) de afgeleide berekenen! 😮 Dat noemen we de afgeleide functie van een functie of kortweg de afgeleide van een functie.

Met de afgeleide functie kunnen we sneller afgeleiden berekenen

De afgeleide functie f′(x)f'(x)

Met de afgeleide functie van een functie kunnen we heel snel de afgeleide vinden voor eender welke x-waarde waarin onze functie afleidbaar is. De afgeleide functie duiden we aan door een accent naast de ff van onze functie te zetten:

Je schrijftJe leest het als
f′(x)f'(x)De afgeleide (functie) van ff

De afgeleide functie geeft ons een nieuw functievoorschrift f′(x)f'(x). In dat voorschrift kunnen we dan weer x-waarden invullen, net zoals we in f(x)f(x) x-waarden kunnen invullen. Als we in f′(x)f'(x) een x-waarde invullen, berekenen we meteen de afgeleide van ff in die x-waarde. Zo moeten we niet telkens al het werk herhalen van de vorige les.

De afgeleide van een tweedegraadsfunctie

We hebben al geleerd dat een afgeleide functie f′(x)f'(x) ons veel werk kan besparen. Eens we f′(x)f'(x) gevonden hebben, kunnen we er namelijk eender welke x-waarde (waarin f(x)f(x) afleidbaar is) in invullen en vinden we meteen de afgeleide in die x-waarde. Maar hoe vinden we die afgeleide functie? Als voorbeeld zoeken we in deze paragraaf de afgeleide functie van de volgende tweedegraadsfunctie:

f(x)=−3x2+4x−1f(x) = -3x^2 + 4x - 1

We leerden in de vorige les hoe je in een bepaalde x-waarde de afgeleide kan berekenen. Daarvoor vulden we de x-waarde in in de definitie van een afgeleide. Nu doen we hetzelfde, maar in plaats van een bepaald getal in te vullen, vullen we nu xx in.

Herinner je de definitie van de afgeleide van f(x)f(x) in aa:

f′(a)=lim⁡Δx→0f(a+Δx)−f(a)Δx f'(a) = \lim_{\Delta x \rightarrow 0} \frac{ f(a + \Delta x) - f(a) }{\Delta x}

Lees zeker onze introductie tot afgeleiden eens na als je die formule niet zo goed begrijpt. Wij zijn nu op zoek naar de afgeleide functie van een functie, en dat is niet f′(a)f'(\blue{a}), maar wel f′(x)f'(\blue{x}). We moeten in onze definitie van f′(a)f'(a) de aa dus gewoon vervangen door een xx:

f′(x)=lim⁡Δx→0f(x+Δx)−f(x)Δx f'(\blue{x}) = \lim_{\Delta x \rightarrow 0} \frac{ f(\blue{x} + \Delta x) - f(\blue{x}) }{\Delta x}

En zo hebben we de definitie van de afgeleide functie van f(x)f(x)! 🙌 Als we naar die definitie kijken, zien we dat er twee keer iets met f(â€Ļ)f(\ldots) staat. De eerste keer staat er f(x+Δx)f(x + \Delta x) en de tweede keer staat er f(x)f(x):

Definitie van een afgeleide

Die f(x+Δx)f(x + \Delta x) en f(x)f(x) moeten we bepalen voor de functie waar we de afgeleide van willen vinden. Wij zoeken de afgeleide van f(x)=−3x2+4x−1f(x) = -3x^2 + 4x - 1, dus die f(x)f(x) in de definitie kunnen we al meteen vervangen:

Functievoorschrift ingevuld in de definitie van een afgeleide.

Maar hoe vinden we die vreemde f(x+Δx)f(x + \Delta x)? Daarvoor moeten we eigenlijk gewoon alle x−x-en in het functievoorschrift f(x)=−3x2+4x−1f(x) = -3x^2 + 4x - 1 vervangen door (x+Δx)(x + \Delta x):

$(x + \Delta x)$ ingevuld in de definitie van een afgeleide.

We hebben nu f(x+Δx)f(x + \Delta x) en f(x)f(x) gevonden voor de functie die we willen afleiden. Nu moeten we alles uitwerken en de limiet uitrekenen. Om alles een beetje verteerbaar te houden, gaan we die harige f(x+Δx)f(\blue{x + \Delta x}) eerst apart uitwerken:

Toon uitleg

Die f(x+Δx)f(x + \Delta x) blijft een serieus harige uitdrukking... 🙄 Als je terug even naar boven gaat, zie je in de definitie van f′(x)f'(x) in de teller van de breuk "f(x+Δx)−f(x)f(x + \Delta x) - f(x)" staan. We moeten van onze f(x+Δx)f(x + \Delta x) dus nog f(x)f(x) aftrekken. Gelukkig vallen er dan een hele hoop dingen weg:

Toon uitleg

We hebben nu dus de teller gevonden van onze limiet:

De teller van de afgeleide ingevuld in de definitie.

Nu zou het je moeten opvallen dat er heel vaak in de breuk een Δx\Delta x staat. Het is zelfs zo dat elke term in de breuk een factor Δx\Delta x bevat. Dat betekent dat we de breuk kunnen vereenvoudigen door teller en noemer te delen door Δx\Delta x.

Toon uitleg

Wanneer je deelt, moet je altijd goed opletten dat je niet aan het delen bent door nul. Als Δx\Delta x gelijk zou zijn aan nul, zouden we de teller en noemer dus niet mogen delen door Δx\Delta x om de breuk te vereenvoudigen.

We weten echter dat Δx\Delta x niet gelijk is aan nul omdat we de limiet naar nul berekenen. Dat betekent dat Δx\Delta x hÊÊl dicht bij nul komt, maar nooit gelijk wordt aan nul. We mogen de teller en noemer dus zonder probleem delen door Δx\Delta x.

Dat ziet er al een heel stuk properder uit! 😀 Het enige wat ons nu nog rest is de limiet zelf berekenen. De limiet zegt enkel iets over Δx\Delta x, dus elke term zonder Δx\Delta x mogen we buiten de limiet zetten. Dan wordt de limiet heel eenvoudig en komt de afgeleide functie van f(x)=−3x2+4x−1f(x) = -3x^2 + 4x - 1 tevoorschijn!

Toon uitleg

Ziezo! We hebben de afgeleide functie f′(x)f'(x) gevonden! đŸ’Ē

Hoe helpt een afgeleide functie ons nu?

Eens we f′(x)f'(x) gevonden hebben, kunnen we de afgeleiden van f(x)f(x) in eender welke x-waarde (waarin f(x)f(x) afleidbaar is) berekenen! In de vorige les hebben we bijvoorbeeld de afgeleide van de functie f(x)=−3x2+4x−1f(x) = -3x^2 + 4x -1 in x=2x=2 berekend. Dat vergde toen heel wat werk om te vinden dat f′(2)=−8f'(2)=-8. Nu kunnen we dezelfde afgeleide veel sneller berekenen omdat we nu weten dat f′(x)=−6x+4f'(x) = -6x + 4:

f′(2)=−6⋅2+4=−8f'(\blue{2}) = -6\cdot\blue{2} + 4 = -8

We kunnen nu heel snel ook andere afgeleiden berekenen:

f′(3)=−6⋅3+4=−14f'(\blue{3}) = -6\cdot \blue{3} + 4 = -14
f′(−1)=−6⋅(−1)+4=10f'(\blue{-1}) = -6\cdot \blue{(-1)} + 4 = 10

Sneller de afgeleide functie vinden

Eens we de afgeleide functie hebben gevonden, kunnen we snel afgeleiden vinden in verschillende x-waarden. Maar we moeten toegeven dat het vinden van de afgeleide functie zelf wel nog steeds flink wat werk was. Gelukkig bestaan er voor heel wat functies binnenwegen om in ÊÊn oogopslag de afgeleide te vinden. Hier leren we later meer over!

Samengevat

De afgeleide functie van een functie

De afgeleide functie f′(x)f'(x) is de functie die voor elke x-waarde (waarin f(x)f(x) afleidbaar is) de afgeleide van f(x)f(x) in die x-waarde geeft.

f′(x)=lim⁡Δx→0f(x+Δx)−f(x)Δx f'(x) = \lim_{\Delta x \rightarrow 0} \frac{ f(x + \Delta x) - f(x) }{\Delta x}

Hoe Zit Het? wordt met trots gesteund door

KU Leuven sponsor
VIVES sponsor

Wil jij ook steunen? Trakteer Hoe Zit Het? op een drankje! đŸĨ¤ Ga daarvoor naar de trakteer-pagina.